Na de presentatie medio mei van drie voorontwerpen voor een kunstwerk op het Dobbelmanterrein heeft de door de Stichting Biotext aangestelde jury na rijp beraad kunstenaar Gerard Koek uitgekozen om een definitief ontwerp te maken. Hiermee begint een nieuwe fase in het Biotext-project, dat in november 2006 werd opgestart. Onderstaand een overzicht van wat vooraf ging.
- Ontwerpopdracht ‘Biotext’ Nijmegen
- kennismaking met de kunstenaar Gerard Koek
- Foto presentatie Biotext 14 mei 2009
Initiatiefnemer – ere, wie ere toekomt – was Roel Winter, een van de deelnemers van de bewoners-werkgroep Dobbelman, die van het begin af aan betrokken is geweest bij de herontwikkeling van het Dobbelmanterrein. Idee was om ter afronding van het hele interactieve proces een kunstwerk in de nieuwe openbare ruimte te realiseren samen met oude Bottendalers, huidige en toekomstige bewoners en gebruikers. Het moest een combinatie worden van gedichten en de oorspronkelijke letters Bio-tex. Het verleden, heden en toekomst van Bottendaal moest erin verwerkt worden. Ter voorbereiding werd een vertelfestival georganiseerd, wat in ieder geval een prachtig gedicht over Bottendaal opleverde van wijkbewoonster Betty Geurts (zie de Zeeheld van maart 2008).
Het initiatief werd overgenomen en om allerlei redenen geformaliseerd in de oprichting van een Stichting met als naam Biotext. Dat gebeurde op 21 november 2006. Bestuursleden werden Wim de Natris als voorzitter, Jan de Koning als penningmeester, Frans de Krijger als secretaris en Riëtte Wijns als bestuurslid. Als doel werd geformuleerd: “de realisatie van een kunstobject, en alles wat daarmee in de ruimste zin verband houdt, in de gemeente Nijmegen in de wijk Bottendaal in/op/nabij de openbare binnenruimte van het Dobbelmanterrein, in welk kunstobject het verleden, heden en de toekomst van de wijk Bottendaal wordt gemarkeerd”.
Eerste taak van de Stichting was om de in de voorfase toegezegde sponsorbijdragen van de ontwikkelende partijen – De Principaal, Talis Woondiensten en de Gemeente Nijmegen – vast te leggen in ondertekende sponsoringcontracten. Ook de BOB (BewonersOrganisatieBottendaal) had een kleine startbijdrage toegezegd. Vervolgens moesten aanvullende subsidies en sponsorbijdragen gezocht worden. Dat is goed gelukt: de Gemeente Nijmegen verdubbelde haar bijdrage en kwam daarmee op gelijke hoogte met de andere twee participanten.
Ook een aanvraag bij het Prins Bernhard Cultuurfonds van de Provincie Gelderland werd voor een aanzienlijk bedrag gehonoreerd. Ten slotte zegde het uitvoerende aannemersbedrijf KlokBouw toe om materiële steun te verlenen bij de uiteindelijke realisatie van het kunstwerk.
Tweede wapenfeit van de Stichting was de organisatie van een brainstormavond voor oude en nieuwe bewoners van Bottendaal op 22 mei 2007 in het wijkcentrum. De avond werd ruim aangekondigd door middel van mailings, flyers en persberichten naar de Gelderlander en de Brug.
De opkomst was voldoende en bestond uit wijkbewoners en ook toekomstige wijkbewoners en een aantal geïnteresseerde kunstenaars. Door de bestuursleden van de Stichting en gemeentelijk project-leider Hans Eijsbouts werd het een en ander ingeleid. Men kon reageren op stellingen, vragen stellen en ideeën geven. Ook werden randvoorwaarden geformuleerd zoals veiligheid en vandalismebestendigheid van het kunstwerk en de noodzaak van onderhoud en bereikbaarheid voor reddingsfuncties (b.v. de brandweer). Met de resultaten van deze wijkavond is de Stichting verder gegaan.
Alvorens over te gaan tot de werving van kunstenaars werd eerst een jury samengesteld. Aangezocht werden en bereid verklaarden zich Ruud Bruinen, coördinator van het Centrum Beeldende Kunst Gelderland, architect Paul van Hontem en initiatiefnemer en wijkbewoner Roel Winter. Twee bestuursleden van de Stichting, Wim de Natris en Riëtte Wijns traden ook toe tot de jury.
Vervolgens werd een uitvoerige ontwerpopdracht geschreven en een advertentie opgesteld voor het blad Beeldende Kunst-informatie. Die advertentie verscheen in de editie van 18 juli 2008 en luidde als volgt:
Ontwerpopdracht ‘Biotext’ Nijmegen
Ontwerpopdracht ‘Biotext’ Nijmegen
Achtergrond. Bottendaal is een levendige en compacte stadsbuurt aan de rand van het centrum van Nijmegen. Meer dan een eeuw lang was de Dobbelmanfabriek beeld- en sfeerbepalend, totdat zij in 2003 werd ontmanteld. In 2008 komt de herinrichting van het voormalige fabrieksterrein gereed. Dit wil de wijk markeren met een openbaar kunstwerk.
Opdracht. Vanuit deze achtergrond luidt de opdracht: ‘Realiseer een kunstwerk in de openbare ruimte van het Dobbelmanterrein dat refereert aan het industriële verleden en recht doet aan de culturele en sociale identiteit van de wijk. Uitgangspunt van het kunstwerk zijn de oude lichtreclameletters ‘B-i-o-t-e-x’ en andere, uit de oude fabriek overgebleven artefacten. Daarnaast dienen teksten of gedichten nadrukkelijk een poëtisch element aan het kunstwerk toe te voegen. Het kunstwerk moet een markant beeldmerk worden voor de wijk. In lijn met het ‘open planproces’ waarin de herinrichting van het Dobbelmanterrein is gerealiseerd, is interactie met de wijk essentieel.
Budget en procedure. Geïnteresseerde kunstenaars of kunstenaarsduo’s worden uitgenodigd een CV, een korte documentatie van recent werk en een motivatie in te leveren tot 1 augustus 2008. Op basis van deze informatie krijgen drie kunstenaars(duo’s) rond 1 oktober een opdracht om een schetsontwerp te maken. Hiervoor is € 1000 per ontwerp beschikbaar. Een jury selecteert uit de schetsen het winnende ontwerp. Voor de uitwerking en realisatie hiervan is een startbudget van € 25.000 beschikbaar. Het kunstwerk moet eind 2009 worden gerealiseerd.
Op de oproep werd massaal gereageerd: ruim 70 aanmeldingen uit het hele land kwamen in de zomer van 2008 binnen, vaak vergezeld van uitvoerige dokumentatie en motivatie voor de opdracht. De inzenders kregen een ontvangstbevestiging en de toezegging, dat de jury eind september bekend zou maken, welke drie kunstenaars uitgenodigd zouden worden om een voorontwerp te maken.
De jury werd aan het werk gezet en selecteerde allereerst 14 kandidaten, waaruit er drie werden gekozen om een voorontwerp te maken op grond van de volgende uitgangspunten:
- Hoge beeldkwaliteit.
- Verschillende beeldtaal.
- Ervaring met het concipiëren en uitvoeren van kunstwerken in de openbare ruimte.
De drie door de jury geselecteerden waren: Gracia Khouw uit Amsterdam, Albert Dedden & Paul Keizer uit Deventer en Gerard Koek uit Nijmegen. Door het Stichtingsbestuur als geheel werd deze voordracht overgenomen en meegedeeld aan de drie betrokkenen. De overigen werd de uitslag meegedeeld en aan hen werd het toegestuurde materiaal geretourneerd.
De presentatie van de drie voorontwerpen werd gepland in het voorjaar van 2009. Inmiddels werd op 19 november 2008 de feestelijke oplevering van het nieuwbouwproject de Dobbelman gevierd.
De presentatie vond plaats op donderdagavond 14 mei 2009 in het zogenaamde gebouw L aan de Graafsedwarsstraat 14, dat inmiddels op de begane grond ingericht is met ateliers. De oproep voor de presentatie werd geplaatst in het Wijkblad de Zeeheld en de website van de wijk. Ook werd een flyer gemaakt en verspreid bij alle nieuwbouwwoningen en bij een aantal centrale punten in de wijk. De opzet was een presentatie van de voorontwerpen door de betreffende kunstenaars op de donderdagavond en gedurende de drie volgende dagen de mogelijkheid om de tentoonstelling van de voorontwerpen te bekijken. Iedereen werd bovendien uitgenodigd om een beoordeling op papier te zetten. Deze publieksreacties werden gebundeld en gerubriceerd naar de drie ontwerpen. Aangekondigd werd, dat deze reacties door de jury meegenomen werden in de besluitvorming om te komen tot de uitverkiezing van de uiteindelijke ontwerp(st)er(s).
De presentatie en de bezichtiging in de volgende dagen werden goed bezocht en er werden flink wat reacties op papier gezet. Vervolgens was het woord weer aan de jury.
In het juryrapport ( het volledige juryrapport is achter dit artikel geplaatst) werd unaniem gekozen voor het voorontwerp van Gerard Koek en werd gesteld, dat het voorontwerp van Gerard Koek verreweg het meest geslaagd is conform de opdracht, omdat:
- het oorspronkelijke artefact (de lichtreclame) wordt gebruikt en alle letters van Bio-tex gebruikt zijn in de nieuwe “lichtreclame”;
- de letters op een originele wijze zijn herordend; weliswaar sophisticated, maar daardoor ontstaat bij de beschouwer nieuwsgierigheid en bevraging naar de betekenis;
- door het toepassen van subtiele lichtverschuivingen in een gedeelte van de nieuwe letterordening een dynamisch beeld ontstaat;
- de gekozen locatie aan de gevel van gebouw Behrens I aan de Graafseweg een extravert gebaar maakt van de wijk naar buiten, een herkenning, wanneer je de stad uitgaat (de oorspronkelijke reclame was te zien bij het vanuit het zuiden binnenkomen van de stad);
- het kunstwerk enerzijds door zijn aard en ontstaan verbonden is met de wijk Bottendaal en zijn geschiedenis, maar tegelijkertijd wijkoverstijgend is doordat het de mogelijkheid bevat een nieuw icoon en herkenningspunt te worden voor wie de stad in zuidwestelijke richting verlaat.
Omdat het oordeel van de jury werd uitgebracht als een bindend advies werd het overgenomen door het Stichtingsbestuur met de aantekening, dat het bestuur er ook unaniem mee kon instemmen.
De beslissing werd meegedeeld aan de betrokken kunstenaars. Gerard Koek werd uitgenodigd voor een bestuursvergadering voor het maken van vervolgafspraken.Tot slot van dit overzicht een kennismaking met de kunstenaar Gerard Koek.
Hij is inwoner van Nijmegen, waar hij wel niet geboren, maar wel getogen is vanaf zijn zesde jaar.
In 1985 voltooide hij een studie kunstgeschiedenis aan de Katholieke Universiteit Nijmegen. Vanaf 1990 tot op heden is hij als docent verbonden aan de kunstacademie in Breda en Den Bosch.
Tegelijkertijd werd hij actief als uitvoerend kunstenaar, getuige een imposante lijst van tentoonstellingen in verschillende plaatsen in Nederland en Europa.
In de film van Mariës Hendriks kan je Gerard Koek aan het werk zien in een documentaire van bijna een half uur: http://www.stadskroniek.nl/pages/marieshendriks/01gerardkoek.htm
Verbondenheid met de wijk komt tot uiting in een drietal tentoonstellingen in de Paraplufabriek, waar hij in 2006/2007 lid was van de denktank en momenteel bestuurslid.
Omdat het bij deze opdracht gaat om een kunstwerk in de openbare ruimte is het natuurlijk van belang, wat hij op dit vlak heeft gedaan. Op de website www.gerardkoek.com zijn enkele werken te zien in Praag, Breda, Apeldoorn en Deventer. In Praag heeft hij een oneindig pad aangelegd rond een oneindige tekst. In Breda heeft hij aan de zuilen van het gemeentekantoor 20 straatnaamborden bevestigd, waarop begrippen staan afkomstig uit de gedichten van een bekende stadsgenoot. In het kader van deze opdracht natuurlijk interessante aanknopingspunten.
Bij zijn aanmelding voor de opdracht motiveerde hij zijn interesse als volgt:
“In het geval van de “Biotext”-opdracht zie ik mooie mogelijkheden zowel de historische setting als een nieuwe poëtische presentatie samen te laten vallen. De letters zie ik in een kleine herschikking – samen met enkele industriële artefacten – zich opmaken tot een nieuwe uitdagende statement. Mijn eerste gedachte was de letters “to B” te plaatsen, waarna afwisselend in het zicht de letters “i”, of “ex” zichtbaar worden. Deze bijna Shakespeareaanse wending – waarbij het woord “Bio-tex” tot een algemene overweging (te zijn : ik of ex) wordt – levert diverse lezingen op. De afweging kan betrekking hebben op het gebouw; op de wijk Bottendaal, maar ook op de lezer (bewoner of passant). Deze kan hierin algemene vragen omtrent identiteit, authenticiteit en relationaliteit herkennen”.
Bij de nadere uitwerking van dit idee in het voorontwerp gaf Gerard nog de volgende toelichting:
“De oude zeepreclame “Bio-tex”ondergaat in deze herschikking een “Shakespeareaanse” wending van betekenissen. Wat eerst een zeepreclame was verandert hier in een algemene, bijna existentiële overweging: te zijn: ik of ex. (…) Met een knipoog naar het industriële verleden, bevestigen de in nieuw verband staande letters, dat de wijk is veranderd, net zoals de stad en de wereld zijn veranderd. De beide oude lichtreclames “Bio-tex”en “Dobbelman” representeren niet alleen een verleden, maar ook een levende actualiteit. Ze zijn voor de bewoners van Nijmegen en Bottendaal symbolen van een eigen identiteit, tekens van een “thuis”. Waar de herstelde “Dobbelman-reclame qua vorm vooral terugblikt en zich richt naar het voormalige industrieterrein met nieuwbouw, daar kan de herschikte “Bio-tex”-lichtreclame als open statement zich juist vanuit de wijk richten naar de rest van de stad”.
Een beeld van zijn voorontwerp is te zien in de volgende drie afbeeldingen en in de filmimpressie daarvan.Het juryrapport is hierachter gevoegd als bijlage. Juryrapport BIOTEXT 10 juni 2009
Foto presentatie Frans de Krijger Biotext 14 mei 2009