Het verhaal van Bottendaal
Tegenwoordig wordt Bottendaal omschreven als een gewilde Nijmeegse wijk om te wonen of als de Jordaan van Havanna aan de Waal. Dat is niet altijd zo geweest, zoals uit onderstaand verhaal duidelijk zal maken.
Galgen en verdedigingswerken
Op de eerste kaart van Nijmegen, getekend door Jacob van Deventer in 1557, is het allemaal te zien: de Houtberch met de galgen en de Houtcuylen, waarin volgens de overlevering de lijken van misdadigers gedumpt werden. Die plek zou gelegen hebben op de plaats van het tegenwoordige stationsemplacement bij het viaduct van de Graafseweg. In de 18e eeuw werd daar een lunet gebouwd als onderdeel van de uitbreiding van de verdedigingswerken. De naam van het lunet, Bottendaal, werd later uitgelegd als Dal van de Botten. Een mooi verhaal, maar of het allemaal klopt is niet zeker.
Pas in 1960 kreeg de taartpunt tussen de Schaeck Mathonsingel, de St. Annastraat en de Spoorkuil officieel de naam Bottendaal
Molens en vrijende paartjes
Het enige echte oude in Bottendaal zijn de St. Annastraat en de Graafseweg. Die lagen al ver voor de Romeinen min of meer op dezelfde plaats als waar ze nu liggen.
Op de kaart van Jacob van Deventer, is op wat pas veel later Bottendaal zou worden, nog niets te zien behalve weiland met zeven molens, een “voorbode” van de latere nijverheid in Bottendaal. Tot 1883 heeft er nog de Buitenmolen aan de Graafseweg gestaan.
Dat zou zo blijven tot zo’n 135 jaar geleden, want het terrein voor de stad moest leeg blijven in verband met een vrij schootsveld vanuit de stad. Eeuwen lang bestond het toekomstige Bottendaal als een lege, licht glooiende vlakte met hier en daar wat "struweel, waar het goed was om te verpozen en een ideale plek voor verliefde paartjes", zoals een 19e eeuwse kroniekschrijver weet te melden.
De mythe van de arbeiderswijk
De opheffing van de vestingwet in 1874 betekende voor Nijmegen een opluchting. Eindelijk kon de stad buiten de muren uitbreiden.
Na het nodige geregel konden de bouwers eindelijk rond 1880 aan de slag met de invulling wat tegenwoordig de "19e eeuwse ring" heet, waaronder ook Bottendaal valt.
Oorspronkelijk was het de bedoeling, dat alleen de beter gesitueerden, zoals mensen die in het toenmalige Nederlands-Indië fortuin hadden gemaakt, zich zouden vestigen in de stadsuitbreidinggebieden. Nijmegen wilde een luxe woonstad worden. Het is er nooit echt van gekomen. Weliswaar kwamen er langs de uitvalswegen en de singels sjieke huizen, maar achter die huizen liep het al snel mis met de mooie plannen. Tegelijk met de bouw van de eerste huizen aan Het Begin –een niet meer bestaand straatje tussen Graafseweg en Stijn Buysstraat- begon in 1880 Aëgidius Timmerman met een boterfabriek met zo’n 60 arbeiders en twee stoommachines van 75 pk aan de Graafsedwarsstraat. In 1895 zouden in deze fabriek de Gebroeders Dobbelmann een herstart maken van Zeepfabriek Het Anker. Het ging dus al vroeg fout!
Er werd veel en snel gebouwd. Binnen dertig jaar, aan het begin van de Eerste Wereldoorlog, was de taartpunt nagenoeg volgebouwd met grote en kleine huizen, grote en kleine fabrieken, winkels, scholen, hotels, kloosters, winkels en kapellen en een kerk.
Toch was Bottendaal geen arbeiderswijk en zou het later ook nooit worden, zoals de niet uit te roeien mythe ons graag vertelt (zelfs nog als zodanig vermeld in het Canon van Nijmegen!). Naast fabrieksdirecteuren en andere welgestelden woonden er in de wijk vooral spoorwegpersoneel, mensen uit het onderwijs en hoog geschoolde arbeiders met eigen ambachtelijke bedrijfjes aan huis. Het percentage ongeschoolde arbeiders was te verwaarlozen. Die werden door de Bottendaalse bedrijven uit het omliggende platteland gerekruteerd. Daarom zijn er ook geen huurkazernes en andere “sociale” woningen in Bottendaal te vinden.
Tussen 1914 en 1940 werd de wijk volgebouwd, voornamelijk met fabrieken en schoolgebouwen. De oorlog bracht relatief weinig schade, behalve rond het station, de Schaeck-Mathonsingel en het tragische bombardement van de schuilkelder onder kapokfabriek aan De Ruyterstraat, waarbij bijna 100 mensen omkwamen. De aanleg van de Semmelinkbuurt in 1948 (de eerste flats in Nijmegen) zou voor de eerstkomende dertig jaar de laatste bouwactiviteit zijn.
Verval en burgerinitiatief
Van oudsher werden de meeste -ook de dure- woningen in Bottendaal verhuurd. Maar liefst zo´n 80%! In de jaren ´50 begonnen de eigenaren met hun eigendommen te speculeren, onderhoud werd niet meer gedaan. Met als gevolg verwaarlozing en verkrotting. De bedrijven bleven op volle toeren draaien en veroorzaakten veel overlast. Gezinnen trokken daarom weg naar de naoorlogse schone en groene nieuwbouwwijken, zoals Hatert en Duckenburg. Hun plaats werd ingenomen door studenten en buitenlandse werknemers. De woonomstandigheden in de wijk waren zo slecht, dat Bottendaal rond 1970 regelmatig de landelijke kranten haalde.
Het gemeentebestuur keek toe en deed niets. Het probleem werd gesignaleerd, maar er werd meer in de richting gedacht van grootschalige sloop van de wijk met een herinvulling van winkels en kantoren.
In 1969 waren de rapen gaar. In mei van dat jaar werd het terrein van de in de oorlog weggebombardeerde kapokfabriek (eigendom van Dobbelman) gekraakt om er een speeltuin van te maken (Het Kraaienest). De eerste van een reeks succesvolle acties. De Bottendaalse burger begon zich te roeren en zou dat ook in de toekomst blijven doen.
Tien turbulente jaren van protest, actie en overleg zouden volgen voordat het streven naar bouwen voor de buurt verwezenlijkt kon worden. Op 19 december 1979 was het zover: een nieuw bestemmingsplan voor Bottendaal, waarin het wonen voorop stond.
Slopen en bouwen
In de 30 jaar daarna gingen fabrieken, bedrijfspanden op de binnenterreinen, scholen en woonhuizen tegen de vlakte. De laatste grote klus was de sloop van de Dobbelmanfabriek in 2001.
Even groot als de sloopwoede was de bouwwoede. In al die projecten werd stevig meegedacht en beslist door de wijkbewoners. Er kwamen betaalbare huurwoningen, woningen voor eenpersoonshuishoudens en voor ouderen. In de jaren ’90 van de vorige eeuw werden in het kader van de stadsvernieuwing op grote schaal oude panden gerenoveerd.
De laatste grote klussen waren de herinrichting van het terrein van de voormalige Drukkerij Thieme (Thiemepark), de spoorzone (R. O. C. en Vondelparkje) en het grootschalige karwei van de herinrichting van het Dobbelmanterrein, die op de Castellatoren na inmiddels voltooid is.
Ondanks die ingrijpende verandering heeft Bottendaal zijn 19e eeuws stedelijk karakter bewaard. Niet voor niets valt een groot deel van de wijk onder beschermd stadsbeeld.
Bottendaal, een bloeiende wijk in Nijmegen
Wie nu door Bottendaal wandelt, kan zich nauwelijks meer voorstellen, hoe anders het er hier vijfendertig jaar geleden uitzag. In die afgelopen jaren is Bottendaal veranderd van een griebuswijk in een wijk waar het goed wonen is. Een waarin een grote verscheidenheid van mensen zich ondanks de hoge bebouwingsdichtheid en het gebrek aan groen prima op zijn plek weet.
Bottendaal is een bloeiende wijk, dank zij de inzet en inspanningen van zijn bewoners.
Meer weten over historisch Bottendaal: Wijkblad De Zeeheld (meestal op de achterste pagina): zes keer per jaar te vinden in de brievenbus en op deze website http://bottendaal.nl/ onder Wijkblad De Zeeheld, digitale edities vanaf 2003.
Meer weten over de geschiedenis van Nijmegen en Bottendaal: http://www.noviomagus.nl/home1.html
Meer weten over de straat waarin je woont: Rob Essers, Stratenlijst gemeente Nijmegen 2010:
Rob Essers stratengids
Meer weten over de bouwgeschiedenis van je huis. Alle kans dat deze te vinden is op de website van gemeente onder bouwarchief:http://www.nijmegen.nl/gns/no_index/webba/webbaomgeving.asp
© Januari 2010. Wim de Natris